Mẫu gia phả dòng họ: các kiểu trình bày và cách điền

Nên ghi gia phả dòng họ theo dạng bảng, dạng cây hay dạng sách? Bài này so sánh ba kiểu mẫu gia phả thường gặp, những mục nên có và cách điền từng đời cho mạch lạc.

Khi bắt tay vào ghi chép lại cội nguồn, câu hỏi đầu tiên của nhiều ban liên lạc dòng họ thường là: nên chọn mẫu gia phả dòng họ nào cho dễ xem, dễ điền và giữ được lâu? Mỗi họ có cách làm riêng, nhưng phần lớn các cuốn gia phả đều đi theo một vài kiểu trình bày quen thuộc. Bài viết này giới thiệu ba kiểu mẫu phổ biến, những mục nên có và cách điền từng đời sao cho mạch lạc, để con cháu đời sau đọc vẫn hiểu.

Vì sao cần chọn mẫu gia phả trước khi ghi chép

Gia phả là tài sản tinh thần chung của cả họ. Nếu mỗi chi ghi một kiểu, người viết sau rất khó ghép lại, dễ trùng tên, sót người hoặc nhầm thứ bậc. Thống nhất một mẫu ngay từ đầu giúp:

• Các chi, các ngành ghi cùng một khuôn, dễ đối chiếu khi họp họ.
• Con cháu ở xa nhìn vào là biết mình thuộc đời thứ mấy, chi nào.
• Người kế nhiệm việc chép gia phả không phải làm lại từ đầu.
• Thông tin quan trọng như ngày giỗ, nơi an táng không bị bỏ sót.

Trước khi chọn mẫu, ban liên lạc nên ngồi lại với các cụ cao niên và trưởng các chi để thống nhất cách gọi đời, chi, phái cũng như những mục cần ghi cho mỗi người.

Ba kiểu trình bày mẫu gia phả dòng họ thường gặp

1. Mẫu dạng bảng

Mỗi người là một dòng, các cột ghi họ tên, đời thứ, con của ai, năm sinh, ngày mất, ngày giỗ, nơi an táng. Kiểu này gọn, dễ thêm người, dễ sắp xếp theo đời, hợp với giai đoạn mới gom tư liệu. Nhược điểm là khó hình dung quan hệ trên dưới khi họ đông người.

2. Mẫu dạng cây (sơ đồ phả hệ)

Cụ tổ đời thứ nhất đặt ở gốc, các đời sau tỏa ra như cành lá. Nhìn vào là thấy ngay trưởng – thứ, chi nào nối từ đâu. Kiểu cây rất trực quan khi treo ở nhà thờ họ hoặc trình chiếu lúc họp họ, nhưng vẽ tay thì khó sửa: mỗi lần thêm một cháu mới có khi phải vẽ lại cả một nhánh.

3. Mẫu dạng sách (phả ký)

Đây là kiểu truyền thống: phần đầu ghi lời tựa, nguồn gốc dòng họ, gia huấn; phần sau chép lần lượt từng đời, từng người kèm tiểu sử ngắn. Kiểu sách giữ được nhiều câu chuyện, công đức của tiền nhân, nhưng dài và khó tra cứu nhanh.

Những mục nên có trong một mẫu gia phả

Dù chọn kiểu nào, một cuốn gia phả đầy đủ thường gồm các phần sau:

1. Nguồn gốc dòng họ: quê gốc, cụ tổ khai sinh, những lần di cư nếu có.
2. Thế thứ: đời thứ mấy, thuộc chi, phái, ngành nào; là con trưởng hay con thứ.
3. Thông tin từng người: họ tên, tên tự hoặc tên thường gọi, năm sinh, cha mẹ, vợ hoặc chồng, các con.
4. Ngày giỗ: ghi theo âm lịch như truyền thống, kèm nơi an táng.
5. Tiểu sử, công đức: vài dòng về cuộc đời, nghề nghiệp, đóng góp cho họ.
6. Việc chung của họ: nhà thờ họ, hương hỏa, lịch thủ bổn, quỹ họ, khuyến học.

Không nhất thiết phải điền kín mọi mục ngay lần đầu. Điều quan trọng là có chỗ để bổ sung dần khi tìm thêm được tư liệu.

Cách điền mẫu gia phả theo từng đời

Để việc điền không rối, ban liên lạc có thể làm theo thứ tự sau:

1. Bắt đầu từ cụ tổ đời thứ nhất. Ghi những gì chắc chắn nhất: tên, quê, ngày giỗ. Phần nào chưa rõ thì để trống và ghi chú “cần xác minh”, không tự suy đoán.
2. Điền lần lượt từng đời, từ trưởng đến thứ. Ví dụ đời thứ hai có ông A là con trưởng, ông B là con thứ; đời thứ ba ghi con của ông A trước rồi mới đến con của ông B.
3. Ghi rõ quan hệ cha – con cho mỗi người. Đây là “sợi chỉ” nối cả cây, thiếu nó thì sơ đồ rất dễ lệch.
4. Ghi chú nguồn thông tin. Chẳng hạn “theo lời cụ C kể”, “theo bia mộ”, “theo bản gia phả chép tay cũ”, để đời sau biết độ tin cậy.
5. Mời từng chi kiểm tra lại phần của mình trước khi chốt, nhất là tên, thứ bậc và ngày giỗ.

Với những dòng họ có gia phả cũ viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, nên nhờ người đọc được dịch nghĩa và đối chiếu kỹ trước khi chép sang mẫu mới.

Điền mẫu gia phả online thay vì vẽ tay

Mẫu giấy có giá trị riêng, nhưng mỗi lần thêm người, sửa ngày giỗ hay bổ sung một chi lại phải chép, vẽ lại. Lập gia phả trên mạng giúp việc này nhẹ nhàng hơn: dữ liệu nhập một lần, cây phả hệ được dựng từ chính các quan hệ cha – con đã ghi, con cháu ở xa cũng có thể cùng xem.

Trên Gia Phả Việt, mỗi dòng họ có một trang riêng, dữ liệu riêng và có thể tạo xong trong khoảng một phút. Ngoài phả hệ, cả họ còn có chỗ để ghi ngày giỗ, lịch thủ bổn, thắp hương tưởng niệm, quỹ họ, khuyến học và nối tình thông gia giữa các họ. Bạn có thể bắt đầu từ cụ tổ đời thứ nhất, rồi mời trưởng các chi cùng bổ sung phần của mình.

Nếu đây là lần đầu dòng họ làm gia phả trên mạng, hãy đọc thêm bài Gia phả điện tử là gì? Cách lập gia phả dòng họ online để nắm các bước chuẩn bị.

Một mẫu gia phả rõ ràng là món quà ý nghĩa để lại cho con cháu. Hãy bắt đầu từ những gì cả họ đang có, ghi chép cẩn thận từng đời, và cùng nhau giữ gìn nguồn cội.

Câu hỏi thường gặp

Nên chọn mẫu gia phả dạng bảng, dạng cây hay dạng sách?

Tùy mục đích của dòng họ. Dạng bảng hợp để gom dữ liệu, dạng cây hợp để nhìn tổng thể và trình bày khi họp họ, dạng sách hợp để lưu tiểu sử và gia huấn. Nhiều họ dùng kết hợp cả ba.

Chưa rõ thông tin của các đời trước thì điền thế nào?

Chỉ ghi những gì chắc chắn, phần chưa rõ để trống và ghi chú “cần xác minh”. Có thể hỏi thêm các cụ cao niên, xem bia mộ hoặc bản gia phả cũ rồi bổ sung dần.

Có cần ghi ngày giỗ theo âm lịch không?

Theo truyền thống, ngày giỗ thường được ghi theo âm lịch. Nên ghi rõ ngày, tháng âm lịch và nơi an táng để con cháu tiện thu xếp về dự giỗ.

Đã có gia phả giấy rồi, có nên lập thêm bản online?

Bản giấy là tư liệu gốc, nên giữ gìn cẩn thận. Bản online giúp con cháu ở xa cùng xem, cùng bổ sung và giảm nỗi lo thất lạc khi chỉ có một bản duy nhất.